Giriş
Teistik geleneklerde Tanrı çoğunlukla “en” olan olarak tanımlanır: en kudretli, en bilge ve her şeyin yaratıcısı. Bu tanım, Tanrı’nın yaratılmamış, ezelî ve mutlak tek varlık olması gerektiği varsayımına dayanır. Teist argümanların önemli bir kısmı bu tanımın doğal sonucu olarak Tanrı’nın özünde “iyi” olduğunu ileri sürer. Buradan hareketle de “İlahi Buyruk Teorisi” kapsamında ahlakın temeli Tanrı’ya dayandırılır. Ancak bu yazıda savunulacak olan görüş, ahlakın kutsal ya da aşkın bir kaynaktan değil, toplumsal yaşantının sürdürülebilirliğini mümkün kılacak pragmatik kurallardan türediği yönündedir. Dolayısıyla iyi ve kötü kategorilerinin mutlak değil, göreli ve insani kurgular olduğu ileri sürülecektir.
Teistik Savunular ve “Bilgi Erdemdir” Varsayımı
Tanrı’nın neden “iyi” olması gerektiğine ilişkin en yaygın teistik açıklamalardan biri, Tanrı’nın özünde bilge ve dolayısıyla iyi olduğudur. Bu görüş, Sokrates’in “bilgi erdemdir” savına dayandırılır. Buna göre mutlak bilgiye sahip olan bir varlık kötülük edemez. Dolayısıyla Tanrı, bilge olduğu ölçüde zorunlu olarak iyi olacaktır.
Bilgi ve Erdem Ayrımı
Ne var ki “bilgi erdemdir” önermesi problematiktir. Tarihsel ve güncel birçok örnek bilgi ile erdem arasında zorunlu bir bağ olmadığını göstermektedir. Niels Bohr gibi bilimsel dehasıyla çağını dönüştürmüş bir düşünürün, kadınların akademiye kabulüne karşı çıkması bu duruma örnektir. Bu tutum, yüksek bilgi düzeyine rağmen etik açıdan sorunlu bir yaklaşımın mümkün olduğunu gösterir.
Bilgi, burada para ya da enerjiye benzetilebilir: bir “yapabilme kapasitesi” sağlar, fakat ne şekilde kullanılacağı kişinin karakterine, değerlerine ve niyetine bağlıdır. Atomun kendisi iyi ya da kötü değildir; fakat atom bilgisinden kimileri nükleer reaktörler, kimileri ise atom bombaları üretmiştir. Aynı bilgi, farklı karakterlerde bambaşka sonuçlar doğurmuştur. Bu bağlamda, bilginin doğrudan erdeme eşitlenemeyeceği açıktır.
Tanrı’nın Özünde İyiliği Sorunu
Eğer Tanrı özünde iyi kabul edilirse, iyilik evrendeki tüm varoluşsal kategorilerin nihai ölçütü haline gelir. Bu durumda bilgelik ve kudret de iyiliğe indirgenmiş olur. Oysa daha önce ortaya konduğu üzere bilgelik ile iyilik arasında zorunlu bir bağ yoktur. Bu nedenle Tanrı’nın bilge olması, onun iyi olmasını mantıksal olarak garanti etmez.
Benzer şekilde, Tanrı’nın doğası gereği iyi olduğu savı da sorunludur. Çünkü bu, iyiliğin Tanrı’nın özüyle özdeş olduğunu, yani iyiliğin bağımsız bir anlam taşımadığını ima eder. Böyle bir durumda “Tanrı iyidir” önermesi analitik bir tekrar olmaktan öteye geçemez; Tanrı’nın iyiliği ahlaki bir nitelik olmaktan çıkar, yalnızca tanımsal bir zorunluluk olur.
Sonuç
Bu değerlendirmeler ışığında Tanrı’nın mutlak anlamda iyi ya da kötü olduğunu ileri sürmek felsefi açıdan sorunludur. Bilgi ile erdemin özdeş olmadığı gösterildiğinde, Tanrı’nın “bilgeliği” üzerinden onun “iyiliği”ni temellendirmek geçerliliğini yitirir. Benzer şekilde, Tanrı’nın özünde iyi olduğu iddiası da kavramsal indirgemeler nedeniyle ikna edici değildir.
Dolayısıyla ahlakın kaynağını Tanrı’da aramak yerine, onu insanların toplumsal varoluş koşullarında geliştirdiği pragmatik kurallara dayandırmak daha tutarlı görünmektedir. Bu açıdan bakıldığında Tanrı ne mutlak iyi ne de mutlak kötü olmak zorundadır; ahlaki kategoriler Tanrı’ya değil, insani yaşantının tarihsel ve toplumsal ihtiyaçlarına bağlıdır.
